Piyasa Takas Fiyatı (PTF) Nedir?

Kısaca PTF olarak bilinen piyasa takas fiyatı, gün öncesi elektrik piyasalarında arz ve talebin eşleşmesi ile oluşan referans elektrik enerjisi fiyatıdır.

Gün Öncesi Piyasası Nedir?

Gün öncesi piyasası enerji sektöründe piyasa işletmecisi tarafından işletilen, elektrik ticareti ve dengeleme faaliyetlerinin yürütüldüğü organize bir piyasadır.

Elektrik enerjisi büyük ölçekler söz konusu olduğunda her ne kadar bu konuda bilimsel çalışmalar devam etse de depolanamayan bir enerji türüdür. Bundan dolayı tüketilecek elektrik enerjisi miktarı kadar üretimin sürekli ve sürdürülebilir olarak yapılması gerekmektedir. Yalnızca küçük bir tesise elektrik enerjisi sağlayan tek bir santral düşünüldüğünde bu planlamayı yapmak kolay olacaktır. Ancak burada söz konusu olan endüstriyel, ticari ve diğer tüm kolları ile sürekli dinamik haldeki bir ülkenin elektrik enerjisi üretimini dengelemektir. Bu dengelemenin sağlanması için üreticiler ve tüketiciler arasında tüm piyasa katılımcılarının sorumlulukları vardır. Gerçek zamanlı elektrik talebine doğru cevap verilebilmesi için ilgili günün herhangi bir saatinde oluşacak olan talebin öngörülerek, o saatte ihtiyacı karşılayacak olan santrallerin de önceden planlanması gereklidir. Bu talep tahmini ve üretim planlaması elektrik teslimat gününden bir gün öncesinde yapılır. Tüm bu işlemler gün öncesi piyasasında yani spot piyasada gerçekleştirilir. Spor piyasada her bir gün 00.00’dan bir sonraki gün saat 00.00 a kadar olan 24 eşit saatlik dilimler için saatlik bazda işlem yapılır. Piyasa katılımcıları bu sistem üzerinden portföylerine ilişkin alış ve satış tekliflerini girerler.

Piyasa Takas Fiyatı

Üretim ve tüketim arasındaki dengenin sağlanması enerji sektörünün en önemli unsurlarından biridir. Tüketim talebinden fazla elektrik üretimi yapılması durumunda kaynaklar israf olacak ve maliyetler yükselecektir. Aynı şekilde elektrik talebini karşılamaya yetmeyen üretim elektrik arzında yetersizliklere ve kesintilerin yaşanmasına sebep olur. Böyle bir sistemde enerji üretimi ve tüketim miktarının sürekli dengede tutulması gereklidir. Piyasa takas fiyatı da üretim ve tüketim dengesinin sağlandığı noktada eşleşen o anda sistemde olan en pahalı elektrik santralinin elektrik enerjisi fiyatıdır. Türkiye’de piyasa takas fiyatı merit order yöntemi ile belirlenmektedir.  Merit order yöntemi ile tüketim talebini karşılayacak olan üretim tesislerinin en ekonomik şekilde sisteme alınmasını ve sürdürülebilir tedarikin sağlanmasında maliyetin minimize edilmesi hedeflenir.

Merit order modeline göre, saatlik tüketim talepleri piyasa katılımcılarından toplanarak her bir günün her saati için ihtiyaç duyulacak olan elektrik enerjisi miktarı bir gün öncesinden tahmin edilir. Bu doğrultuda her bir saat için elektrik ihtiyacını karşılayacak santraller en ucuzdan en pahalıya doğru devreye alınmaya başlanır. Herhangi bir saat için elektrik ihtiyacını karşılayan son santralin elektrik fiyatı piyasa takas fiyatını belirler.

Şekil 1. Merit Order Yöntemi

Görüldüğü üzere, elektrik üretim planlaması, tahmin edilen tüketim miktarı doğrultusunda yapılır. Tüketim tahminleri de tüketicilerin geçmişte benzer gün koşullarını sağlayan günlerde gerçekleştirdikleri tüketim miktarı doğrultusunda tahmin edilir. Örneğin 3 vardiya olarak 24 saat çalışan bir üretim tesisi bayram günlerinde vardiya sayısını 1’e düşürüp belirli saatlerde çalışıyorsa, bir sonraki bayramda da benzer elektrik tüketimini gerçekleştireceği ön görülür. Buradaki arz ve talebin dengesi tamamen bu hesaplamaların ne kadar hassas ve gerçeğe yakın yapılması ile ilgilidir. Ancak çoğu zaman tüketicilerin gerçekte ne kadar tüketeceğini önceden tam olarak tespit edebilmek hemen hemen olanaksızdır. Bu durumda gerçek zamanlı üretim ve tüketimde arz ve talepten kaynaklanan dengesizlikler doğacaktır. Bu dengesizlikler gerçek zamanlı olarak, yani elektrik tüketiminin gerçekleştiği gün içinde giderilmek zorundadır. Anlık olarak yaşanacak arz fazlası sisteme ek maliyet getirecek, arzın yetersiz olması da kesintilere sebep olacaktır.

PTF Verileri

Piyasa katılımcıları, içinde bulunulan gün saat 12.30’a kadar bir sonraki gün için talep tahminlerini piyasa işletmecisi EPİAŞ’a bildirir. EPİAŞ tarafından alınan teklifler 13.00 -13.30 arasında değerlendirilerek 13.30’da ertesi güne ilişkin kesinleşmemiş PTF açıklanır. Kesinleşmemiş PTF açıklandıktan sonra varsa piyasa katılımcılarının itirazları değerlendirilir ve saat 14.00’te kesinleşmiş PTF açıklanır.

Aşağıda 1 Ocak 2020 tarihinden 1 Mayıs 2020 tarihine kadar olan PTF verileri incelenmiştir.

AY AYLIK PTF ORTALAMASI (TL/MWH)
OCAK 314,61
ŞUBAT  298,41
MART 245,09
NİSAN 181,16

Tablo 1. 2020 Yılı İlk 4 Ay İçin Aylık PTF Ortalamaları

2020 YILI İLK 4 AY GÜNLÜK PTF VERİLERİ (TL/MWH)

GÜN

OCAK

ŞUBAT

MART

NİSAN

ORTALAMA

GÜN İÇİ MİN.

GÜN İÇİ MAKS.

ORTALAMA

GÜN İÇİ MİN.

GÜN İÇİ MAKS.

ORTALAMA

GÜN İÇİ MİN.

GÜN İÇİ MAKS.

ORTALAMA

GÜN İÇİ MİN.

GÜN İÇİ MAKS.

1

284,06

179,99

316,22

309,00

250,01

333,70

252,65

169,99

343,64

133,55

1,00

323,62

2

300,07

180,00

331,52

287,72

200,01

331,69

276,27

196,31

345,80

183,18

20,01

322,51

3

311,24

184,99

343,04

312,78

250,01

334,99

278,38

186,53

338,67

262,77

165,00

333,51

4

327,30

260,59

345,00

314,98

231,40

338,97

285,78

200,01

334,91

191,19

50,00

320,30

5

298,75

180,00

329,71

301,17

238,20

328,95

277,02

199,99

334,05

50,47

0,00

277,20

6

294,69

174,13

338,45

312,69

200,01

350,01

287,02

199,99

334,67

144,52

1,00

308,20

7

304,19

178,00

338,16

305,60

200,00

345,40

224,26

82,09

335,77

88,89

1,85

249,00

8

320,18

248,40

343,93

293,81

179,99

338,62

130,47

1,50

323,55

74,41

1,00

277,20

9

317,63

225,42

343,94

291,98

199,99

342,39

260,36

167,50

331,46

181,54

25,00

321,08

10

328,20

260,01

348,01

311,63

200,00

341,57

246,01

107,15

340,01

162,91

35,00

321,96

11

322,00

279,99

338,26

305,89

200,00

336,59

311,26

220,01

343,89

118,12

5,01

320,54

12

310,32

253,42

330,62

320,06

200,01

365,89

255,12

182,89

333,18

26,54

0,00

204,99

13

315,54

238,41

344,59

319,00

200,01

346,31

229,60

89,67

331,29

197,48

41,42

331,52

14

326,22

249,99

345,01

314,27

240,01

335,75

266,79

163,29

332,62

214,25

45,56

323,32

15

325,19

280,00

340,00

305,82

250,00

333,04

135,07

29,59

299,99

210,05

147,88

300,00

16

316,82

245,00

335,90

203,30

42,91

334,99

210,82

17,49

321,05

185,67

14,04

327,45

17

310,18

225,00

334,91

281,39

169,50

335,07

239,99

75,00

324,07

224,16

164,50

330,40

18

314,09

275,89

331,92

316,47

212,18

338,34

285,03

157,13

329,56

196,57

14,31

329,91

19

297,17

181,98

336,17

323,24

272,00

344,62

272,15

168,99

327,72

177,02

3,00

325,41

20

315,38

228,58

340,02

317,93

258,72

339,75

305,29

199,98

332,69

222,92

163,89

325,53

21

318,36

243,98

340,84

307,11

199,99

334,99

293,11

199,98

340,64

208,09

96,00

322,26

22

324,00

250,00

345,01

301,03

220,65

328,84

154,60

5,00

323,04

147,32

10,00

298,11

23

321,43

275,88

338,48

256,07

184,99

343,36

272,45

100,00

332,36

62,56

0,00

298,99

24

321,51

210,00

344,43

303,92

219,99

344,07

266,66

189,49

327,75

203,38

14,05

326,13

25

320,63

274,87

336,98

307,29

219,99

343,23

187,31

4,41

321,80

257,01

100,00

328,87

26

307,68

199,99

337,98

278,59

184,99

336,28

223,27

65,00

324,04

163,81

1,00

324,07

27

320,66

247,48

338,20

257,77

129,63

327,75

232,70

100,01

323,28

283,51

204,99

329,13

28

320,78

235,51

340,73

298,96

215,00

336,29

255,79

100,00

328,15

300,00

210,00

331,31

29

318,85

260,99

338,36

294,56

200,01

331,42

206,35

10,00

329,46

286,20

201,99

325,64

30

323,01

250,01

344,77

269,92

189,98

335,13

276,70

201,99

323,00

31

316,84

249,00

337,50

206,22

69,86

324,66

Tablo 2. Günlük PTF Ortalamaları (TL/MWH)

Şekil 2. 2020 Yılı 4 Aylık PTF Ortalamaları (TL/MWH)

Yukarıdaki grafikte de görüleceği üzere özellikle Covid-19 sebebi ile uygulanan sokağa çıkma yasakları, çalışmaya ara veren veya tamamen kapanan ticarethane ve endüstri kuruluşlarının özellikle hafta sonlarına tekabül eden günlerde elektrik tüketiminin, yani talebin azalmış olması PTF’yi düşüş yönünde etkilemiştir. Tabi ki mevsimsel değişiklik sebebi ile özellikle ısıtma amacı ile kullanılan elektrik talebindeki azalmanın da fiyatların önceki aylara göre düşmesinde etkisi vardır.

HAFTA HAFTALIK PTF ORTALAMASI HAFTA İÇİ PTF ORTALAMASI HAFTA SONU PTF ORTALAMASI
1 304,28 298,46 313,02
2 313,89 312,98 316,16
3 315,03 318,79 305,63
4 318,43 320,14 314,15
5 313,84 320,03 298,36
6 304,71 309,44 292,89
7 297,14 314,17 254,56
8 300,46 309,23 278,55
9 284,82 289,31 273,61
10 251,31 280,89 177,36
11 243,46 260,47 200,93
12 251,57 262,65 223,85
13 234,93 236,48 231,07
14 185,33 211,13 120,83
15 113,85 130,46 72,33
16 200,74 206,32 186,79
17 180,73 168,85 210,41
18 240,89 276,77 151,20
19 181,54 200,53 134,09
20 202,40 202,40

Tablo 3. 2020 Yılı İlk 4 Aylık Haftalık PTF Ortalamaları